Grensverleggende geneeskunde voor topreferente patiënten
Lysosomale stapelingsziekten (AMC)
Erfelijke stofwisselingsziekten zijn meestal het gevolg van een tekort, het ontbreken of het niet goed werken van een eiwit dat onderdeel uitmaakt van een stofwisselingsroute.
Z’n stofwisselingsroute, bijvoorbeeld de verbranding van koolhydraten in het lichaam, bestaat uit een aaneenschakeling van chemische reacties. Bij veel van die stappen is de hulp nodig van een eiwit dat de omzetting van de ene stof in de andere bevordert of dat een (bij)product van de reactie aanvoert of afvoert. Indien ergens in de keten van reacties het hulpeiwit ontbreekt of door een defect niet goed werkt, hapert de hele route. Dit leidt enerzijds tot ongewenste opstapeling van een stof (doordat die niet meer kan worden omgezet) en anderzijds tot een tekort aan de eindproducten van de betreffende reactieketen. Zowel de ophoping (stapeling) van ongewenste stoffen als het ontbreken van noodzakelijke eindproducten kan ziekteverschijnselen veroorzaken.
Sommige aandoeningen worden pas manifest op volwassen leeftijd. Daarnaast neemt het aantal volwassen patiënten met een erfelijke stofwisselingsziekte toe door verbeterde zorg en diagnostiek bij kinderen.
Met de uitbreiding van de hielprikscreening in 2007 van 2 naar 17 ziekten, waarvan 14 erfelijke stofwisselingsziekten, is de verwachting dat het aantal volwassenen dat in de toekomst binnen de endocrinologie en metabolisme vakgroep begeleid moet gaan worden nog veel groter wordt. Omdat ieder van deze aandoeningen zeldzaam is en er verschillende nieuwe therapieën in ontwikkeling zijn, zal het zwaartepunt van de zorg voor alle erfelijke stofwisselingsziekten bij de academische ziekenhuizen liggen.
De meest voorkomende erfelijke stofwisselingsziekte op de volwassen leeftijd is fenylketonurie (PKU). Jaarlijks worden er in Nederland 10 tot 15 kinderen geboren met PKU. Als gevolg van het ontbreken van een eiwit (fenylalanine hydroxylase) hoopt bij PKU-patiënten de stof fenylalanine op in het lichaam. Dit leidt tot aantasting van de hersenen. Wordt de aandoening niet tijdig genoeg herkend, dan ontwikkelen kinderen met PKU al in hun eerste levensjaar een onherstelbare achterstand in hun geestelijke ontwikkeling. De aandoening wordt opgespoord met behulp van de hielprik die bij elke pasgeborene wordt uitgevoerd. De behandeling van PKU bestaat uit het volgen van een speciaal dieet dat arm is aan fenylalanine.
Lysosomale stapelingsziekten
Ook zogeheten lysosomale stapelingsziekten komen relatief vaak voor. Lysosomale stapelingsziekten vormen een groep van erfelijke stofwisselingsziekten met als gemeenschappelijk kenmerk het opstapelen van meestal vet- of suikerachtige stoffen in het lichaam. De oorzaak is vrijwel altijd het ontbreken van een eiwit dat nodig is voor de verdere afbraak van de betreffende stof. De benaming ‘lysosomale stapelingsziekten’ hebben de aandoeningen te danken aan het feit dat de afbraak plaatsvindt in de lysosomen, bepaalde onderdelen van de cel.
Lysosomale stapelingsziekten kunnen leiden tot zeer uiteenlopende verschijnselen, van longaandoeningen tot spierzwakte en van nieraandoeningen tot een gebrekkige groei. Een achterblijvende geestelijke ontwikkeling komt bij kinderen vaak voor. Soms worden deze ziekten pas vastgesteld op de volwassen leeftijd. De meest voorkomende ziektebeelden op de volwassen leeftijd zijn de ziekte van Gaucher, Fabry, Pompe en de mucopolysaccharidosen.
Voor een aantal van deze ziekten is sinds een aantal jaren behandeling mogelijk in de vorm van het toedienen van het ontbrekende eiwit via een infuus of het toedienen van medicijnen die de aanvoer remmen van de stof die niet kan worden omgezet. Vanwege de hoge kosten van deze zogeheten weesgeneesmiddelen worden patiënten slechts in enkele daartoe aangewezen centra in Nederland behandeld. Vanwege jarenlange expertise is het AMC aangewezen door de overheid voor behandeling van de ziekte van Gaucher, Fabry en mucopolysaccharidose type I (Hurler/Scheie). Daarnaast fungeert het AMC als top referent centrum voor de ziekte van Niemann Pick en meer recent MPS type II (Sanfilippo) en type IV (Morquio). De ziekte van Sanfilippo valt primair onder de kindergeneeskunde.
Het samenwerkingsverband binnen het AMC heeft geresulteerd in de oprichting van het Amsterdam Lysosome Center, “Sphinx” in februari 2008 (website: www.amc.nl/index.cfm?sid=2659 en www.metaboleziekten.nl). Dit centrum richt zich op de behandeling van patiënten met lysosomale stapelingsziekten en op het doen van translationeel onderzoek (onderzoek dat nieuwe wetenschappelijke kennis vertaalt naar een bruibare toepassing bij patiënten).
Contactpersonen:
Prof. Dr. C.E.M. Hollak,
afdeling endocrinologie en metabolisme, AMC
telefoon (020) 566 60 71
c.e.hollak@amc.nl
Prof. Dr. F.A. Wijburg
afdeling kindergeneeskunde AMC
f.a.wijburg@amc.nl
1. Ziekte van Gaucher.
Geschat aantal patiënten in Nederland: ongeveer 100 -150, meer volwassenen dan kinderen.
Lysosomale stapelingsziekte veroorzaakt door deficiëntie van het eiwit glucocerebrosidase.
Ziekteverschijnselen: vergroting van milt en lever (hepatosplenomegalie), te laag aantal bloedcellen (pancytopenie), botafwijkingen met soms invaliditeit; bij zeldzame ernstige vormen: ernstige geestelijke handicap (mentale retardatie).
Levensverwachting normaal.
Behandeling met enzym vervangingstherapie (Cerezyme, imiglucerase of Vpriv, velaglucerase) of substraatremming (Zavesca, miglustat).
Betrokken medische specialismen:
inwendige geneeskunde, kindergeneeskunde, radiologie, orthopedie, gespecialiseerde verpleegkundige, specifieke biochemische bepalingen, klinische genetica.
Betrokken onderzoeksafdelingen:
medische biochemie, radiologie/fysica.
Website:
2. Ziekte van Fabry.
Aantal patiënten in Nederland: ongeveer 200-300, meer volwassenen dan kinderen.
Lysosomale stapelingsziekte veroorzaakt door het ontbreken van het eiwit alfa-galactosidase A. Ziekteverschijnselen: tintelen en gevoelloosheid handen en voeten (acroparesthesieen), verergerende nierfunctiestoornissen, aantasting van het hart (cardiomyopathie) en herseninfarcten; Levensverwachting: 10-20 jaar minder dan gemiddeld.
Behandeling met enzym vervangingstherapie (Fabrazyme, agalsidase beta; Replagal, agalsidase alfa).
Betrokken medische specialismen:
inwendige geneeskunde, kindergeneeskunde, nefrologie, cardiologie, neurologie, gespecialiseerde verpleegkundige, klinische genetica
Betrokken onderzoeksafdelingen:
medische biochemie, neurofysiologie
Website:
www.stofwisselingsziekten.nl en www.fabry.nl
3. Ziekte van Niemann Pick A,B en C.
Geschat aantal patiënten in Nederland: 15-20
Lysosomale stapelingsziekte, veroorzaakt door het ontbreken van het eiwit sfingomyelinase (type A en B) of als gevolg van een verstoord transport van cholesterol in de cellen (type C).
Ziekteverschijnselen type A en B: vergelijkbaar met Gaucher, maar met ernstige longafwijkingen. Bij type C: ernstige geestelijke handicap (mentale retardatie), vergroting van de milt en lever (hepatosplenomegalie), moeite met naar boven en beneden kijken (verticale blikparese).
Behandeling voor type A/B is in ontwikkeling (enzym vervangingstherapie). Momenteel wordt er een Natural History Study in het AMC uitgevoerd.
Behandeling van type C met substraatremming (Zavesca, miglustat).
Betrokken medische specialismen:
inwendige geneeskunde, kindergeneeskunde, radiologie
Betrokken onderzoeksafdelingen:
medische biochemie, neurofysiologie.
4. Mucopolysaccharidose type I
Geschat aantal patiënten in Nederland ongeveer 50, meer kinderen dan volwassenen.
Lysosomale stapelingsziekte veroorzaakt door het ontbreken van het eiwit alfa-l-iduronidase. Ziekteverschijnselen: groeivertraging (retardatie), minder goed werkende longen, aantasting van het hart (cardiomyopathie), stijve gewrichten.
Behandeling met stamcel transplantatie (in UMCU) of enzym vervangingstherapie. AMC fungeert samen met ErasmusMC als expert centrum voor de toepassing van enzymvervangings therapie.
Betrokken medische specialismen:
inwendige geneeskunde, kindergeneeskunde, orthopedie, neurologie, plastische chirurgie, oogheelkunde
Betrokken onderzoeksafdelingen:
medische biochemie en laboratorium genetische metabole ziekten
Website:
5. Mucopolysaccharidose type IV (Morquio).
Geschat aantal patiënten in Nederland ongeveer 50, evenveel kinderen als volwassenen
Lysosomale stapelingsziekte veroorzaakt door het ontbreken van het eiwit alfa galactosidase B (type B) of N-acetyl-glactosamine-6 sulfaat sulfatase (type A).
Ziekteverschijnselen: verstoorde botontwikkeling, skeletafwijkingen en grote kans op samendrukken van het ruggenmerg (myelum compressie), overbeweeglijke gewrichten, kleine gestalte, minder goed werkende longen.
Behandeling ondersteunend, enzym suppletie therapie is in ontwikkeling. AMC fungeert als expert centrum.
Betrokken medische specialismen:
inwendige geneeskunde, kindergeneeskunde, orthopedie, neurologie, klinische genetica, radiologie
Betrokken onderzoeksafdelingen:
medische biochemie en ACTA.
Overige links:
Hielprik (neonatale screening), algemene informatie
PKU, algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Gaucher, algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Fabry, algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Niemann-Pick, algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Hurler-Scheie (MPS I), algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Pompe, algemene informatie van het Erfocentrum
Mucopolysaccharidoses, algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Hunter (MPS II), algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Sanfilippo (MPS III), algemene informatie van het Erfocentrum
Ziekte van Morquio (MPS IV), algemene informatie van het Erfocentrum
