Grensverleggende geneeskunde voor topreferente patiënten
Schildklierziekten (Erasmus MC)
Endocrinologie is het specialisme dat zich bezighoudt met (ziekten van) hormonen en de organen en weefsels die hormonen maken (hormoonklieren, vetweefsel, darmweefsel).
Hormonen zijn boodschapperstoffen, ze worden op een bepaalde plaats in het lichaam aangemaakt, verspreiden zich (meestal via het bloed) door het lichaam en zetten elders in het lichaam andere weefsels of organen aan tot een bepaalde actie. Bijvoorbeeld het hormoon adrenaline dat (bij schrik, angst of spanning) vrijkomt uit de bijnier en het lichaam aanzet tot een verhoogde staat van paraatheid.
Endocriene ziekten kunnen ontstaan als gevolg van een overmaat of tekort aan hormoon of ongevoeligheid van het doelorgaan voor het hormoon. Ook stofwisselingsziekten - ziekten waarbij de keten van reacties bij de stofwisseling hapert (als gevolg van het ontbreken van één schakel in die keten)- horen tot het werkterrein van de endocrinologie.
Sommige endocriene ziekten, bijvoorbeeld diabetes mellitus (suikerziekte) en schildklierziekten, komen veel voor. Zij worden meestal door de huisarts of internist in een niet-academisch ziekenhuis behandeld. Alleen moeilijk te behandelen patiënten komen met deze ziekten in een academisch ziekenhuis terecht. Veel andere endocriene ziekten zijn zeldzaam. De behandeling daarvan vindt meestal plaats in of in samenspraak met specialisten uit een academisch ziekenhuis. Sommige academische ziekenhuizen hebben een speciale expertise op het gebied van bepaalde endocriene ziekten.
In de verschillende hormoonklieren en hormoon producerende cellen kunnen gezwellen ontstaan. Dit kunnen goedaardige gezwellen zijn, maar ook kwaadaardige gezwellen (kanker) die kunnen uitzaaien naar andere weefsels en organen.
Schildklier
De schildklier is een orgaantje onder en voor in de hals dat het hormoon thyroxine (schildklierhormoon) aanmaakt. Dat hormoon is als het ware het gaspedaal van de stofwisseling. Hoe meer thyroxine de schildklier aanmaakt, des te sterker is de verbranding van koolhydraten en vetten en des te meer eiwit en cholesterol wordt er in het lichaam aangemaakt. Ook nemen de bloeddruk, hartslag en snelheid van de ademhaling toe als de hoeveelheid schildklierhormoon stijgt. Een tekort aan schildklierhormoon leidt tot dikker worden, lusteloosheid, het voortdurend koud hebben en traag praten.
Schildklierziekten kunnen we onderscheiden in schildklierfunctiestoornissen en schildkliertumoren.
Schildklierfunctiestoornissen
Bij schildklierfunctiestoornissen maakt de schildklier te veel of juist te weinig schildklierhormoon. Ziekten waarbij dit het geval is komen relatief veel voor. Ze kunnen meestal door de huisarts of de internist in een niet-academisch ziekenhuis worden behandeld. De expertise van academische ziekenhuizen is nodig bij schildklierfunctiestoornissen die een bijzondere of complexe oorzaak hebben, moeilijk te behandelen zijn of gepaard gaan met bijzondere bijverschijnselen.
Auto-immuun schildklierziekten en Graves opthalmopathie
Auto-immuun schildklierziekten zijn ziekten van de schildklier waarbij het afweersysteem het eigen schildklierweefsel aanvalt. Dit leidt tot een afwijkende vorm of afwijkend functioneren van de schildklier. De aanwezigheid van kenmerkende antistoffen in het bloed leidt tot de diagnose. Vaak zijn bij het ziekteproces ook bepaalde afweercellen (lymfocyten) betrokken die in de schildklier een kenmerkende ontsteking veroorzaken. De meest voorkomende auto-immuun schildklierziekten zijn de ziekte van Graves en de ziekte van Hashimoto.
Te veel schildklierhormoon
De ziekte van Graves gaat meestal gepaard met een overmatige aanmaak van schildklierhormoon (hyperthyreodie). Bij veel patiënten is de ziekte niet beperkt tot de schildklier maar treedt ook een ontstekingsreactie op in de oogkas. Dit veroorzaakt oogklachten, de zogeheten Graves ofthalmopathie. De oogklachten kunnen variëren van irritatie en tranenvloed tot dubbel zien of een afgenomen gezichtsvermogen als gevolg van druk op de oogzenuw. De behandeling van de ziekte van Graves vindt vaak plaats in een niet-academisch ziekenhuis. Patiënten met een ernstige vorm van Graves ofthalmopathie zijn voor hun behandeling veelal aangewezen op een van de academische centra.
Te weinig schildklierhormoon
Bij de ziekte van Hashimoto maakt de schildklier te weinig schildklierhormoon aan. Ook bij de diagnose van deze ziekte spelen antistoffen in het bloed een belangrijke rol. De behandeling bestaat uit het toedienen van schildklierhormoon. De dosis daarvan is afhankelijk van de ernst van de klachten en de hoeveelheid schildklierstimulerend hormoon (TSH) in het bloed. De behandeling van de ziekte van Hashimoto gebeurt vaak door de huisarts.
Schildkliertumoren
Schildkliertumoren zijn meestal goedaardig. Diagnostiek en behandeling vinden meestal in een niet academisch ziekenhuis plaats.
Kwaadaardige schildkliertumoren zijn zeldzaam. De behandeling hiervan vindt meestal in of in samenspraak met academische centra plaats. Er zijn twee typen te onderscheiden: gedifferentieerd schildkliercarcinoom, dat ontstaat uit de eigenlijke schildkliercellen, en medullair schildkliercarcinoom, dat ontstaat uit neuro-endocriene cellen die in de schildklier liggen.
Gedifferentieerd schildkliercarcinoom
Gedifferentieerd schildkliercarcinoom is meestal goed te behandelen via een operatie en een aansluitende behandeling met radioactief jodium. Het radioactief jodium dat zich ophoopt in de schildklier vernietigt de tumorcellen die mogelijk zijn achtergebleven na de operatie. Bij de meeste patiënten is de prognose erg goed. Bij 5 tot 10 procent van de patiënten komt de tumor echter weer terug of is er sprake van uitzaaiingen. Die laatste zijn veel moeilijker te behandelen doordat ze vaak geen radioactief jodium meer opnemen.
Medullair schildkliercarcinoom
Ook bij medullair schildkliercarcinoom bestaat de standaardbehandeling uit een operatie. Omdat medullair schildkliercarcinoom onderdeel kan uitmaken van een erfelijk syndroom is genetisch onderzoek bij deze patiënten zeer belangrijk.
Schildklieroperaties moeten bij voorkeur worden uitgevoerd in een centrum met veel ervaring op dit gebied. Het Erasmus MC is gespecialiseerd in het uitvoeren van dergelijke operaties en in de verdere behandeling van deze patiënten. Patiënten met uitzaaiingen van schildklierkanker of patiënten bij wie de tumor terugkomt, komen in aanmerking voor experimentele behandelingen.
Betrokken specialismen
Bij de behandeling van schildklierkanker zijn naast de Sectie Endocrinologie van de afdeling Inwendige Geneeskunde ook de volgende specialismen betrokken: Nucleaire Geneeskunde, Pathologie, Chirurgie, KNO en Radiologie.
Schildkliercentrum
In het Erasmus MC wordt de zorg voor patiënten met bovengenoemde schildklieraandoeningen geconcentreerd binnen het Schildkliercentrum Rotterdam. Dit is een multidisciplinaire groep, waarin internist-endocrinologen, chirurgen, neurochirurgen, oogartsen, KNO-artsen, nucleair geneeskundigen, radiologen en radiotherapeuten participeren.
Ook is er een tumorwerkgroep Endocriene Tumoren. Deze faciliteert het multidisciplinaire overleg voor deze complexe patiëntengroep.
Wetenschappelijk onderzoek
Het laboratorium voor schildklieraandoeningen onder leiding van prof. Theo Visser heeft in de afgelopen jaren nieuwe inzichten verschaft in de werking van het schildklierhormoon en ook in de manier waarop het schildklierhormoon wordt vervoerd in het lichaam. Hierbij zijn ook verklaringen gevonden voor de manier waarop sommige ernstige schildklieraandoeningen worden veroorzaakt en wat er in principe aan gedaan zou kunnen worden.
Contactpersonen:
Dr. R.P. Peeters, internist-endocrinoloog;
prof. dr. W.W. de Herder, internist-endocrinoloog.
Contact:
Sectie Endocrinologie – Afdeling Inwendige Geneeskunde – Erasmus MC
telefoon (010) 704 4986
E-mail: r.peeters@erasmusmc.nl
Meer informatie:
www.erasmusmc.nl/inwendige_geneeskunde/endocrinologie/patientenzorg/Ziektebeelden
Patiëntenverenigingen:
Schildklierstichting Nederland: www.schildklier.nl
Overige links:
Ziekte van Graves, algemene informatie van het Erfocentrum
Schildklierkanker, informatie van KWF
