Grensverleggende geneeskunde voor topreferente patiënten


Neuroendocriene tumoren (LUMC)

Endocrinologie is het specialisme dat zich bezig houdt met (ziekten van) hormonen en de organen en weefsels die hormonen maken (hormoonklieren, vetweefsel, darmweefsel).

Hormonen zijn boodschapperstoffen, ze worden op een bepaalde plaats in het lichaam aangemaakt, verspreiden zich (meestal via het bloed) door het lichaam en zetten elders in het lichaam andere weefsels of organen aan tot een bepaalde actie. Bijvoorbeeld het hormoon adrenaline dat (bij schrik, angst of spanning) vrijkomt uit de bijnier en het lichaam aanzet tot een verhoogde staat van paraatheid.

Endocriene ziekten kunnen ontstaan als gevolg van een overmaat of tekort aan hormoon of ongevoeligheid van het doelorgaan voor het hormoon. Ook stofwisselingsziekten - ziekten waarbij de keten van reacties bij de stofwisseling hapert (als gevolg van het ontbreken van één schakel in die keten)- horen tot het werkterrein van de endocrinologie. 

Sommige endocriene ziekten,bijvoorbeeld diabetes mellitus (‘suikerziekte’) en schildklierziekten, komen veel voor. Zij worden meestal door huisarts of internist in een niet-academisch ziekenhuis behandeld. Alleen moeilijk te behandelen patiënten komen met deze ziekten in een academische ziekenhuis terecht. Veel andere endocriene ziekten zijn zeldzaam. De behandeling daarvan vindt meetstal plaats in of in samenspraak met specialisten uit een academische ziekenhuis. Sommige academische ziekenhuizen hebben een speciale expertise ten aanzien van bepaalde endocriene ziekten.

In hormoonklieren en hormoon-producerende cellen kunnen gezwellen ontstaan. Dit kunnen goedaardige gezwellen zijn, maar ook kwaadaardige gezwellen (kanker) die kunnen uitzaaien naar andere weefsels en organen.

Gezwellen van de hypofyse
De hypofyse is een bolrond orgaantje met een diameter van ongeveer 1 cm onder de hersenen. Het wordt wel de ‘meesterklier’ genoemd  vanwege de centrale rol die het speelt bij de aanmaak van diverse hormonen in het lichaam. De hypofyse maakt vooral hormonen aan die andere hormoonklieren aanzet tot het maken van hormonen. Bijvoorbeeld schildklierstimulerend hormoon (TSH, dat de schildklier meer schildklierhormonen laat maken), adrenocorticotroop hormoon (ACTH, dat de bijnieren meerhormonen laat  maken), prolactine (dat de melkklieren in de borsten moedermelk laat maken), FSH en LH (die de geslachtsorganen aanzetten tot het maken van geslachtshormonen)  en groeihormoon (dat de lever aanzet tot het uitscheiden van stoffen die de groei van botten, spieren en kraakbeen bevordert). De hypofyse maakt ook hormonen die van invloed zijn op de hoeveelheid water die via de urine het lichaam verlaat.

Gezwellen in de hypofyse kunnen in de eerste plaats gezondheidsproblemen veroorzaken doordat zij door hun toenemende omvang druk uitoefenen op de oogzenuw of de zenuwen die de bewegingen van het oog regelen. Ook kan het gezwel de oorzaak zijn van hoofdpijn, ophoping van vocht in de hersenen (waterhoofd of hydrocephalus) of lekkage van hersenvocht via de neus. Daarnaast kan het gezwel leiden tot aanmaak van een overmaat aan hypofysehormonen. Dit stimuleert de doelorganen van de hypofysehormonen tot extra activiteit. Dit kan leiden tot tal van aandoeningen. Zo leidt overproductie van ACTH tot het syndroom of de ziekte van Cushing,  overproductie van TSH tot een te sterke werking van de schildklier (hyperthyreoïdie), overproductie van groeihormoon tot reuzengroei (acromegalie) en overproductie van prolactine tot spontane melkafscheiding en vruchtbaarheidsproblemen.

De overgrote meerderheid van de hypofysegezwellen is goedaardig. De behandeling hangt af van het soort gezwel. Leidt het gezwel alleen tot druk op het er omheen gelegen hersenweefsel dan is operatie (neurochirurgie (via de neus / neusbijholtes)) of bestraling de meest aangewezen behandeling. Gezwellen die acromegalie, de ziekte van Cushing of hyperthyreoïdie geven kunnen chirurgisch of met medicijnen behandeld worden. Gezwellen die teveel prolactine produceren (prolactinomen) worden bij voorkeur met medicijnen behandeld. Schiet de aanmaak van hormonen in de doelwitorganen van de hypofyse tekort als gevolg van een gezwel in de hypofyse dan worden die hormonen toegediend als medicijn. Diagnostiek en behandeling van hypofyseaandoeningen vindt bij voorkeur in een academisch centrum plaats. Alle academische centra in Nederland zijn hiervoor toegerust. In het LUMC wordt veel onderzoek gedaan naar nieuwe behandelmethoden. De daarvoor in aanmerking komende patiënten kunnen een experimentele behandeling aangeboden krijgen. Daarnaast is het belangrijk dat patiënten na de eerste behandeling gecontroleerd blijven worden, omdat de ziekte veel gevolgen kan hebben voor de gezondheid, maar ook omdat de tumor terug kan komen.

Schildkliercarcinoom 
De schildklier is een orgaan onder in de hals dat het hormoon thyroxine (schildklierhormoon) aanmaakt. Dat hormoon is als het ware het gaspedaal van de stofwisseling. Hoe meer thyroxine de schildklier aanmaakt des te sterker is de verbranding van koolhydraten en vetten en des te meer eiwit en cholesterol wordt er in het lichaam aangemaakt. Ook nemen de bloeddruk, hartslag en snelheid van de ademhaling toe als de hoeveelheid schildklierhormoon stijgt. Een tekort aan schildklierhormoon leidt tot dikker worden, lusteloosheid, haaruitval, een gevoel van koude en tot traagheid.

Een schildkliercarcinoom is een kwaadaardig gezwel (tumor) in de schildklier. Hiervan zijn  twee typen te onderscheiden: gedifferentieerd schildkliercarcinoom, dat ontstaat uit de eigenlijke schildkliercellen, en medullair schildkliercarcinoom, dat ontstaat uit neuroendocriene cellen die in de schildklier liggen.

Gedifferentieerd schildkliercarcinoom is meestal goed te behandelen via een operatie en een aansluitende behandeling met radioactief jodium. Radioactief jodium wordt opgenomen door gewone schildkliercellen en schildklierkankercellen en vernietigt zo eventueel achtergebleven tumorcellen na de operatie. Bij de meeste patiënten is de prognose erg goed. Bij 5 tot 10 procent van de patiënten komt de tumor echter weer terug of is er sprake van uitzaaiingen. Die laatste zijn veel moeilijker te behandelen doordat ze vaak geen radioactief jodium meer opnemen.

Ook bij medullair schildkliercarcinoom is een operatie de standaard behandeling. Omdat medullair schildkliercarcinoom onderdeel kan uitmaken van een erfelijk syndroom is genetisch onderzoek bij deze patiënten ook van belang.

Schildklieroperaties moeten bij voorkeur worden uitgevoerd in een centrum met veel ervaring op dit gebied. Het LUMC is gespecialiseerd in het uitvoeren van dergelijke operaties en in de verdere behandeling van deze patiënten. Patiënten met uitzaaiingen van schildklierkanker of patiënten bij wie de tumor terugkomt komen in aanmerking voor experimentele behandelingen. Het LUMC is een centrum in Nedreland voor experimentele behandelingen van schildkliercarcinoom.

Bij de behandeling van schildklierkanker zijn naast de afdeling endocrinologie ook de volgende disciplines betrokken: nucleair geneeskunde, hoofd-hals chirurgie, KNO en  radiologie.

Paragangliomen
Paragangliomen zijn tumoren die uitgaan van neuroendocriene cellen (zenuwcellen die hormonen uitscheiden) die behoren tot het zogenaamde autonome zenuwstelsel. Deze tumoren kunnen op veel plaatsen in het lichaam voorkomen, maar worden vooral aangetroffen in de hals en de bijnieren. Paragangliomen maken vaak hormonen (catecholamines) aan die de bloeddruk kunnen verhogen en andere klachten kunnen veroorzaken. De tumoren zijn meestal goedaardig, soms echter kwaadaardig. Vaak ligt een erfelijke afwijking ten grondslag aan het ontstaan van de tumor.
De diagnostiek en behandeling van paragangliomen is complex. Het zijn zeldzame tumoren en de diagnostiek vereist veel specifieke kennis en ervaring expertise op het gebied van radiologie, nucleaire geneeskunde en klinische chemie. Van veel diagnostische methoden is bovendien nog niet bekend hoe nauwkeurig ze zijn.
Ook de behandeling van paragangliomen is complex, zowel technisch als besliskundig omdat niet altijd duidelijk is of een tumor verwijderd moeten worden. Vanwege de erfelijkheid van de ziekte is in veel gevallen ook het uitvoeren van familieonderzoek noodzakelijk. Om al deze redenen is het belangrijk dat patiënten met een paraganglioon behandeld worden in een centrum waar ook onderzoek naar paragangliomen plaatsvindt.

Het LUMC heeft een multidisciplinaire werkgroep paragangliomen die de begeleiding van deze patiënten verzorgt. Deze omvat de volgende medische specialismen: endocrinologie, KNO, heelkunde, radiologie, klinische genetica. 

Gezwellen uitgaande van het diffuse endocriene systeem van de darm en de endocriene cellen in de alvleesklier
Hormoon makende cellen in de darmen of in de alvleesklier kunnen in zeldzame gevallen ontaarden in (veelal kwaadaardige) gezwellen. De klachten die deze gezwellen veroorzaken kunnen het gevolg zijn van de verstoring van de hormoonproductie in respectievelijk de darm of de alvleesklier,  het gevolg zijn van de ruimte die zijn door hun toenemende omvang innemen in darm of alvleesklier, of het gevolg zijn van uitzaaiingen van het gezwel in andere delen van het lichaam. De klachten zijn verder sterk afhankelijk van het type hormoon waarvan de aanmaak verstoord is. Zo kan het gezwel leiden tot (aanhoudende), tot opvliegers, maar ook tot een te hoge en of juist te lage hoeveelheid glucose in het bloed of tot een overmaat aan maagzuur. De gezwellen kunnen via de lymfebanen en via de bloedbaan uitzaaien naar lymfeklieren en vele organen.

Bij de diagnostiek en behandeling van deze zeldzame gezwellen zijn verschillende medische specialismen betrokken (multidisciplinaire zorg). Deze multidisciplinaire specialistische zorg wordt in academische centra aangeboden. Diagnostiek vindt plaats door middel van diverse scans en uitgebreid bloedonderzoek. Betrokken specialismen zijn: endocrinoloog, oncoloog, maag-, darm- en leverarts, chirurg, patholoog, radioloog, en nucleair geneeskundige. Bij de eveneens zeldzame endocriene tumorsyndromen wordt de klinisch geneticus ook geconsulteerd.

Meer informatie:

www.lumc.nl



Overige links:

Hyperthyreoïdie, Schildklierstichting Nederland
Acromegalie, algemene informatie van het Erfocentrum
Schildklierkanker, informatie van KWF
Multipele Endocriene Neoplasie (MEN), algemene informatie van het Erfocentrum
Stichting NET-groep Neuro-endocriene tumoren.
Nederlandse Vereniging voor Patiënten met Paragangliomen

Radiologie
beeldvormende diagnostiek
Consult
advies van een specialist aan een andere arts
Syndromen
geheel van symptomen dat bij elkaar hoort, vaak met een gezamenlijke onderliggende oorzaak
Endocrinologie
hormoon- en stofwisselingsziekten
Syndroom
complexe medische aandoening, aantal symptomen die vaak gezamenlijk voorkomen, vaak als gevolg van een erfelijke afwijking

NFU Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra / Oudlaan 4, 3515 GA / Postbus 9696, 3506 GR Utrecht / T 030 273 98 80 / nfu@nfu.nl