Grensverleggende geneeskunde voor topreferente patiënten
Autologe stamceltransplantatie (auto-SCT)
Ziektebeelden en behandeling
De meeste geneesmiddelen tegen kanker (chemotherapie) hebben niet alleen effect op kankercellen, maar op alle snel delende cellen in het lichaam. Zo tasten zij in hoge doseringen ook de stamcellen aan, die in het beenmerg de nieuwe bloedcellen moeten maken.
Wanneer het voor de behandeling van (hematologische) kanker nodig is om zeer hoge doseringen chemotherapie te geven, moet gezorgd worden voor herstel van deze stamcellen. Dit gebeurt met een zogeheten autologe stamceltransplantatie (auto-SCT).
Voorafgaand aan de behandeling met hoge doseringen chemotherapie worden bloedvormende stamcellen van de patiënt verzameld en ingevroren. Na de chemotherapie krijgt de patiënt zijn eigen stamcellen weer terug via een infuus. Zij gaan naar het beenmerg en zorgen daar in de loop van enkele weken voor herstel van de aanmaak van nieuwe bloedcellen.
Deze intensieve behandeling is inmiddels voor een aantal ziekten de standaardbehandeling. Dat geldt bijvoorbeeld voor alle patiënten die jonger zijn dan 65 jaar bij wie een van de volgende behandelingen noodzakelijk is:
- Eerstelijnsbehandeling Multipel Myeloom
- Eerstelijnsbehandeling non-Hodgkin lymfoom type mantelcellymfoom en type agressief T cel lymfoom
- Eerstelijnsbehandeling acute myeloide leukemie bij het ontbreken van een geschikte familiedonor
- Eerste recidief agressief type non-Hodgkin lymfoom (alle types)
- Eerste recidief Hodgkin lymfoom
Autologe stamceltransplantatie kan mogelijk ook bij andere aandoeningen de overlevingskansen van de patiënt vergroten. Het gaat hierbij ten dele om hematologische vormen van kanker, maar ook om andere ernstige ziektebeelden (zie onder). De mogelijkheden van herstel met autologe stamceltransplantatie worden momenteel uitgezocht in een aantal klinische studies. Binnen de hematologie gaat het bijvoorbeeld om:
- Eerstelijnsbehandeling van het non-Hodgkin lymfoom, type mantelcel lymfoom (HOVON 75 studie)
- Eerstelijnsbehandeling agressief T-cel non-Hodgkin lymfoom (HOVON 90 studie)
- Tweede recidief folliculair non-Hodgkin lymfoom
- AL amyloidose
Hematologen zijn ook betrokken bij de toepassing van autologe stamceltransplantatie in de behandeling van ernstige auto-immuunziekten, bijvoorbeeld zeer ernstige reumatische ziekten. Ook wordt bij sommige vormen van niet hematologische kanker onderzocht of hoge doseringen chemotherapie en autologe stamceltransplantatie de overlevingskansen van de patiënt vergroten.
De behandeling vindt plaats in een - door het ministerie goedgekeurd - transplantatiecentrum. Allereerst worden de bloedvormende stamcellen met speciale geneesmiddelen 'gemobiliseerd'. Dat betekent dat een deel van hen vanuit het beenmerg naar het bloed gaat. Vervolgens kunnen grote aantallen stamcellen uit het bloed 'geoogst' worden via zogeheten stamcelaferese.
Dat gebeurt op een HIC (hematologische intensive care) afdeling. Het transplantaat wordt getest op kwaliteit en veiligheid, en vervolgens worden de levende stamcellen ingevroren. Zodra alle kwaliteitsprocedures doorlopen zijn, kan de patiënt opgenomen worden voor de behandeling met hoge dosis chemotherapie (duur enkele dagen tot 1 week), gevolgd door teruggave van stamcellen.
Autologe stamceltransplantatie is een intensieve behandeling, vergelijkbaar met de behandeling van acute leukemie. Vanwege het infectiegevaar worden patiënten geïsoleerd verpleegd. Zij krijgen een speciaal infuus voor behandeling en worden ook ter infuus gevoed. De opnameduur, inclusief de hoge dosis chemotherapie, bedraagt gemiddeld 25-35 dagen.
Waar vindt de behandeling plaats?
Autologe stamceltransplantatie vindt uitsluitend plaats in (vaak Universitaire) ziekenhuizen die een vergunning hebben en over de faciliteiten beschikken. Zij beschikken over de faciliteiten en hebben de vereiste toestemming van het ministerie.
Betrokken medische specialismen en vereiste expertise
Interne geneeskunde-hematologie, transfusiegeneeskunde, bloedbanksamenwerking, microbiologie, virologie, mondheelkunde/ kaakchirurgie/ mondhygiëniste, intensive care, radiologie, klinische chemie/laboratoriumarts met expertise van flowcytometrie en moleculair biologische technieken, specifiek opgeleid verpleegkundig personeel, dedicated maatschappelijk werk, researchverpleegkundigen, transplantatiecoördinatoren.
Onderzoek
In alle UMC's vindt klinisch onderzoek plaats op het gebied van autologe SCT. Meerdere hematologen zijn studiecoördinator van klinische - voornamelijk binnen HOVON-verband uitgevoerde - multicenter studies die autologe stamceltransplantatie evalueren.
Patiëntenvereniging:
Contactgroep SCT
www.sct.nfk.nl
Meer informatie:
www.amc.nl
www.azm.nl
www.erasmusmc.nl
www.lumc.nl
www.umcg.nl
www.umcutrecht.nl
www.umcn.nl
www.vumc.nl
