Regeneratieve geneeskunde

Falende organen herstellen met stamcellen

Falende organen herstellen met stamcellen

Ton Rabelink, hoogleraar inwendige geneeskunde en hoofd interne geneeskunde bij het  LUMC, is betrokken bij onderzoeksprojecten waarin met stamcellen chronisch falende organen worden hersteld, zoals nieren, vaten en de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier.

In Nederland geven we fenomenaal veel geld uit aan het weer op de been helpen van mensen die ziek zijn geworden, stelt Rabelink. Gezondheidseconomen berekenden dat Nederland in 2011 er 18 miljard aan uitgaf, waarvan 8 miljard aan hart- en vaatziekten en 4 miljard aan dementie. ‘Het Nederlandse model van ziektemanagement is eigenlijk nog heel ouderwets’, stelt Rabelink. ‘Iemand wordt ziek, je helpt hem en dan gaat hij hopelijk weer naar huis. Probleem opgelost.’ Maar de realiteit van alledag is anders, aldus de Leidse hoogleraar. ‘Mevrouw heeft nog steeds diabetes, krijgt last van haar nieren, en daarna ook nog borstkanker. En het fascinerende is dat we biologisch steeds beter begrijpen waarom die ziektes allemaal tegelijk komen. Het genoom wordt instabiel, cellen gaan disfunctioneren, stamcellen die de boel in principe kunnen herstellen, raken uitgeput. Daardoor gaat het lichaam haperen.’ 

Nobelprijs
Hoopgevend is echter ook dat onderzoekers steeds beter weten hoe je die cellen en weefsels weer kunt herstellen. Daarin spelen stamcellen een cruciale rol. De Japanner Shinya Yamanaka slaagde er in 2006 in om met een speciale techniek van een huidcel weer een stamcel te maken. ‘Hij zette als het ware de tijd in de cel weer terug.’ In 2012 kreeg hij daarvoor de Nobelprijs. Als je deze techniek onder de knie hebt, kun je in principe een heel ander soort geneeskunde bedrijven, aldus Rabelink. ‘Je kunt mensen hun gezondheid weer teruggeven. Dat klinkt niet zo radicaal. Maar dat is het wel. Niet de chronische ziekte staat dan centraal, maar de gezondheid. En de missie is om de gezondheid die te wensen overlaat te herstellen, onder andere met regeneratieve geneeskunde.’  

Versoepeling regelgeving in VS en Japan
In de Verengde Staten zette men daar tien jaar geleden al op in. De staat Californië vroeg de bevolking via een referendum flink te investeren in regeneratieve geneeskunde. De meerderheid stemde toe. Californië geeft daar nu zo’n 200 miljoen dollar per jaar aan uit om in vijf jaar een slag te maken. In december is de regelgeving voor regeneratieve geneeskunde in de VS ook versoepeld. Japan pakte het nog drastischer aan, aldus Rabelink. Nadat Yamanaka de Nobelprijs in ontvangst nam, maakte het land van regeneratieve geneeskunde een centraal thema. Het kondigde aan de komende jaren 1,3 miljard euro in regeneratieve geneeskunde te investeren. Ook Japan paste de regelgeving voor deze geneeskunde aan. Wetenschappers, die in een pilot van zo’n twintig patiënten hebben aangetoond dat een methode potentie heeft, krijgen vervolgens zeven jaar de tijd om in patiënten aan te tonen of een nieuwe therapie werkelijk effectief en veilig is. Een consortium van deskundigen houdt een vinger aan de pols. De uitgebreide verplichte trials in Europa – het testen op cellen,  proefdieren en een groot aantal patiënten – worden grotendeels over geslagen. ‘Dat geeft een flinke impuls aan de industrie eromheen’, aldus Rabelink. 

Hollandse en Belgische initiatief: RegMed XB
In Nederland en de rest van Europa gebeurt veel minder. Maar toch zijn ook hier interessante initiatieven, zoals RegMed XB dat begin dit jaar van start ging. Hierin slaan Nederlandse en Belgische  universiteiten en academische ziekenhuizen de handen ineen om regeneratieve geneeskunde verder te helpen. In de eerste fase is 18 miljoen beschikbaar. Zo probeert het LUMC, samen met het Hubrecht Instituut en het MERLN in Maastricht, uit stamcellen nieuwe bètacellen te kweken waardoor patiënten met diabetes 1 weer zelf insuline kunnen aanmaken. Die stamcellen halen ze uit gedoneerde alvleesklieren waaruit de eilandjes van Langerhans zijn verwijderd voor transplantatie. ‘In dit restmateriaal zitten vaak nog stamcellen waarmee we weer nieuwe bètacellen kunnen maken. Dit project gaat nu een volgende fase in: we proberen de nieuwe bètacellen te verpakken in een biomateriaal en klaar te maken voor transplantatie bij mensen.’ 

In een ander project probeert het LUMC samen met de Technische Universiteiten, uit stamcellen niercellen te maken. ‘Eerst werd gezegd dat dit onmogelijk is, maar sinds een half jaar is duidelijk dat dit inderdaad kan. We kunnen huidcellen terug programmeren tot stamcellen en daarmee nefronen, de functionele onderdelen van nieren, maken. Het onderzoek staat nog ver af van de praktijk, maar het is qua concept heel interessant.’ Daarom lanceert hij aan het eind van zijn verhaal ook de vraag hoe rond deze ontwikkelingen in de regeneratieve geneeskunde een faciliterende industrie is te ontwikkelen. Rabelink: ‘We moeten zorgen voor een goed businessmodel en voorkomen dat de prijzen van producten uit de regeneratieve geneeskunde straks de pan uit rijzen.’

NFU Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra / Oudlaan 4, 3515 GA / Postbus 9696, 3506 GR Utrecht / T 030 273 98 80 / nfu@nfu.nl