Personalised medicine – genetische profielen en nieuwe oncolytica

Tumoranalyse en personalised medicine

Tumoranalyse en personalised medicine

Professor Han van Krieken is hoogleraar pathologie en voorzitter van het Radboudumc Centrum voor Oncologie in Nijmegen. Zijn onderzoek richt zich op het begrijpen van het ontstaan van kanker en de relatie tussen tumorcellen en het immuunsysteem. ‘Ongeveer 5 tot 10% van alle mensen met kanker heeft een erfelijke vorm. Bij erfelijke aanleg voor kanker heeft iemand een kans van soms wel 80% om kanker te krijgen op een vaak ongebruikelijk jonge leeftijd. Individuele profielen op basis van patiëntenmateriaal dragen bij aan een steeds persoonlijkere behandeling, maar daarvoor is goed pathologisch onderzoek cruciaal.’

Kanker meestal genetisch, zeker niet altijd erfelijk

Tumoren vinden hun oorsprong meestal in de genen. Toch is maar hooguit 10% van de tumoren strikt genomen erfelijk. Kanker ontstaat door de verstoring van een heel scala aan genetisch gestuurde processen in de cel.

Kankercellen delen zeker niet sneller dan andere cellen, wel staat het signaal om te delen ‘per abuis’ constant aan;

  • Ze ontwijken remmende mechanismen;
  • Ze verlaten de omgeving waar ze van nature aan zijn gebonden;
  • Na het natuurlijk maximum van vijftig keer delen, blijven kankercellen delen;
  • Ze stimuleren hun eigen, bovengemiddelde bloedvoorziening;
  • Anders dan normale zieke of zwakke cellen, zetten ze het natuurlijk zelfdodingsmechanisme van de cel uit.

Waar lang werd gedacht dat het alleen deze genetisch gestuurde processen waren die kanker tekenden, is inmiddels duidelijk dat ook omgevingsfactoren als het immuunsysteem en ontstekingsreacties een belangrijke rol spelen. Al die processen hebben hun eigen sleutelgenen en –eiwitten, die vaak handvatten zijn voor nieuwe therapieën.

Maatwerk in pathologie

Om een patiënt daadwerkelijk op maat te kunnen bedienen met een goede test, moet allereerst het juiste monster worden verzameld; iets dat minder voor de hand ligt dan gedacht. Daarop moet vervolgens de juiste test worden uitgevoerd die dan ook correct moet worden geïnterpreteerd binnen een acceptabele tijd ten opzichte van de prognoses die bij de betreffende ziekte horen.

Test met voorspellende waarde

Eén van de redenen om een pathologische test te doen kan zijn om een stof, een zogenoemde marker, te vinden met voorspellende waarde: welk middel zal bij een patiënt goed aanslaan, welke patiënt moeten we een bepaald middel liever onthouden uit oogpunt van bijwerkingen, of bij welke patiënt kunnen we moeite en kosten besparen omdat het effect gering zal zijn?

In 1989 ontrafelde Van Krieken – stapsgewijs – de karakteristieken van een specifiek soort lymfoom. Betrokkenheid van het gen ‘cycline D1’ bleek karakteristiek voor deze vorm van kanker. Met hulp van die biomarker konden ook betere therapieën worden ontwikkeld, waardoor de mediane overleving bij deze patiënten toenam van 2,5 naar 5 jaar.
 
Gerichte genetische analyse

Wanneer afwijkingen in (stukken van) genen worden gebruikt als ‘biomarkers’, levert dat een genetische of moleculaire test op. Dergelijke genetische analyses hebben een enorme vlucht genomen. Inmiddels kun je voor minder dan duizend dollar al een compleet genoom laten bepalen. De analyse van de resultaten is een verhaal apart . Het is daarom voor een patholoog een stuk efficiënter om niet het hele genoom te analyseren, maar alleen de stukken waar interessante informatie op ligt. Concreet  zijn dat op dit moment 90 stukjes DNA op 22 genen, die min of meer voorspellende waarde hebben voor de werkzaamheid van álle relevante doelgerichte kankertherapie.

Die genetische combinatie test op de 90 relevante stukjes DNA is nu gevalideerd en geïmplementeerd. Tegelijk zijn nog niet alle pathologische laboratoria in staat om deze test naar behoren uit te voeren, maar dat zal dankzij de unieke samenwerking in Nederland spoedig wel het geval zijn.

Nadere informatie: Han.vankrieken@radboudumc.nl

Met steeds goedkopere, steeds snellere en steeds betere technologie, kun je voor minder dan duizend dollar het complete genoom analyseren. Maar dan de interpretatie nog …

NFU Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra / Oudlaan 4, 3515 GA / Postbus 9696, 3506 GR Utrecht / T 030 273 98 80 / nfu@nfu.nl