Personalised medicine – genetische profielen en nieuwe oncolytica

Immunotherapie van lab naar patiënt

Immunotherapie van lab naar patiënt

Dr. Wilfred Germeraad is onderzoeker en hoofddocent bij de afdeling Interne Geneeskunde/Hematologie van het Maastricht UMC+ en wetenschappelijk directeur van de academische spin-off CiMaas. Het bedrijf richt zich op de ontwikkeling van cellulaire immunotherapie voor bepaalde groepen kankerpatiënten. CiMaas wil dat onderzoek vertalen naar concrete toepassingen. Op dit moment werkt het bedrijf aan twee producten: een vaccin tegen kanker op basis van de eigen afweercellen van de patiënt en productie en toediening van zogeheten Natural Killer-cellen van donoren.

Immunotherapie

Vaccinaties tegen virale infecties zijn vandaag de dag gemeengoed. Inmiddels is er ook al een vaccin dat indirect kanker voorkomt, het HPV-vaccin dat wordt ingezet tegen baarmoederhalskanker. Therapeutische vaccins, dus tegen bestaande kankers zijn de volgende uitdaging. Aan het Maastricht UMC+ zijn immunologen van de afdeling interne geneeskunde al lang bezig met de ontwikkeling van dergelijke ‘imunotherapie’ tegen verschillende vormen van kanker. Tot de fase I van klinische studies zijn dergelijke studies nog wel vanuit de academie of het KWF te financieren. Het vervolg kan alleen bedrijfsmatig worden aangepakt. Daarvoor is het bedrijf CiMaas opgericht.

Dendritisch vaccin

Een eerste doel is een vaccin op basis van zogeheten dendritische cellen die worden aangezet om T-cellen, een witte bloed cel, te activeren tot het opruimen van tumorcellen. Daarvoor worden monocyten uit het bloed van een kankerpatiënt buiten het lichaam gekweekt. Wanneer die vervolgens worden ‘gerijpt’ in aanwezigheid van een specifieke cocktail van groeifactoren en een gen uit tumorcellen, zullen deze dendritische cellen, wanneer zij worden teruggeplaatst in het lichaam, de tumorcellen gaan aanvallen en opruimen.

Dergelijke ‘geactiveerde’ dendritische cellen laten in de eerste studies een goede effectiviteit zien. Bovendien zijn ze in te vriezen, wat ze als therapie flexibel inzetbaar zou maken. Ook zijn ze goed te combineren met zogenoemde antilichamen tegen ‘checkpoint inhibitors’, die de natuurlijke rem op het immuunsysteem blokkeren. Daardoor wordt deze immuuntherapie potentieel nog effectiever.

Natural Killercellen

Een tweede lijn van onderzoek richt zich op de Natural Killercellen, letterlijk: natuurlijke doders uit het eigen systeem. Deze cellen staan in het eigen lichaam onder invloed van zowel remmende en stimulerende factoren en doden derhalve geen eigen cellen. Om ondanks die balansen  toch een overmaat van NK-cellen in handen te krijgen, dienen ze uit een niet-gematchte donor te worden geïsoleerd en vervolgens te worden gekweekt in een bioreactor. Wanneer die gekweekte cellen als therapie worden gegeven, zullen zij kankercellen aanvallen. Deze NK-therapie kan ook worden gecombineerd met andere strategieën. In tegenstelling tot de dendritische cellen zullen de NK-cellen vers gebruikt moeten worden om hun effectiviteit te behouden, zo is de verwachting.

Antilichamen

Het bekendste voorbeeld van een antilichaam dat kan worden ingezet om kanker te bestrijden is Herceptin. Dat wordt ingezet tegen borsttumoren waarin HER2 in overmaat tot expressie komt. Ook tegen eierstokkanker, longkanker, multiple myelomen en andere vormen van kanker zijn goede toepassingen en perspectieven voor andere (monoklonale) antilichamen die zijn gekweekt om specifieke eiwitten op tumorcellen aan te vallen. Zeker in combinatie met NK-cellen zijn de antilichamen een potentieel succesvolle optie. Ook kunnen chemotherapeutica of isotopen aan antilichamen worden gebonden, om de therapie precies bij de tumor te krijgen.

Regionale therapiecentra

Omdat immuuntherapie specialistische zorg vereist, is centralisatie via regionale centra voor CiMaas een gekozen strategie.

Nadere informatie: Dr. Wilfred Germeraad

Dendritische cellen worden buiten het lichaam getraind om tumorcellen te herkennen, waarna ze als ‘vaccin’ weer worden toegediend.

NFU Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra / Oudlaan 4, 3515 GA / Postbus 9696, 3506 GR Utrecht / T 030 273 98 80 / nfu@nfu.nl