Onderwijs in het Nationaal Programma Ouderenzorg (NPO)

Ouderenzorg verdient extra aandacht in scholing. In het Nationaal Programma Ouderenzorg zijn daarom verschillende onderwijsproducten ontwikkeld, gericht op de ontwikkeling van competenties van diverse professionals, nodig voor diverse aspecten van ouderenzorg.

Inleiding

Het Nationaal Programma Ouderenzorg is in 2008 van start gegaan om een impuls te geven aan het verbeteren van de zorg voor ouderen. Doel van het programma is om tot een samenhangend zorgaanbod te komen dat beter afgestemd is op de behoeften van individuele ouderen.

Zowel ouderen als professionele deskundigen op het gebied van ouderen(zorg) geven aan dat het huidige zorgaanbod vooral reactief ingericht is op het oplossen van acute en kortdurende bestaans- en gezondheidsproblemen. Zij geven aan dat goede zorg voor ouderen een andere, proactieve, benadering vereist vormgegeven vanuit de volgende kernwaarden:

  • zeggenschap van de oudere
  • voorkómen dat de situatie van de oudere verergert
  • samenhang tussen wonen, welzijn en zorg arrangementen, tussen formele en informele zorg, tussen eerste en tweede lijn, tussen disciplines, tussen thuis en de instelling, tussen professionals, instanties en ouderen in alle soorten en maten, en op het goede moment
  • het leveren van kwalitatief goede zorg, toegankelijk en kosteneffectief

Het realiseren van goede zorg voor ouderen vereist een veranderingsproces van professionals in hun denken en doen. Het gaat dan om de cultuur en de structuur, en de focus van de zorg op wonen, welzijn en gezondheidszorg.
Dit veranderingsproces is onlosmakelijk verbonden met bevoegde en bekwame professionele beroepsbeoefenaren. Echter, onderzoek binnen de initiële medische en verpleegkundige opleidingen wijst uit dat aankomende professionals ondanks een evidente demografische transitie nog steeds niet gedegen voorbereid worden op de zorg voor ouderen.

De kwantiteit van het onderwijsaanbod ten aanzien van ouderen(zorg) in de curricula is relatief klein en de kwaliteit ervan kan verbeterd worden. Bovendien blijkt dat relatief weinig studenten interesse tonen in het werken voor en met ouderen. Het beeld bij de initiële verzorgende-IG opleidingen is ook gezien de verwachtingen met betrekking tot uiteindelijke carriére positiever. Zorg voor ouderen is een substantieel onderdeel van de opleiding, maar ook daar valt nog winst te behalen op het gebied van bijvoorbeeld inspelen op nieuwe ontwikkelingen in en aansluiting bij de beroepspraktijk. Daarnaast geven gesignaleerde hiaten in de huidige ouderenzorg een indicatie dat ook in de huidige bij- en nascholingen en vervolgopleidingen van professionals aanzienlijke winst te behalen is ten aanzien van de professionele competenties om goede zorg voor ouderen aan te bieden. Het betreft dan bij- en nascholingen en vervolgopleidingen voor een breed palet aan professionals. Naast de eerder genoemde medici, verpleegkundigen en verzorgenden-IG1 zijn dat ook: paramedici, maatschappelijk werkende, ouderenadviseurs, helpende in zorg en huishouding, gemeenteambtenaren, en dergelijke.

Investeren in initiële opleidingen, bij- en nascholingen en vervolgopleidingen is daarom essentieel. Dit vereist meer aandacht voor ouderen(zorg) in de scholingen. Afhankelijk van hun functie dienen zij in meer of mindere mate (bij)geschoold te worden in:

  • het vroegtijdig signaleren en beter diagnosticeren van bestaans- en gezondheidsproblemen bij ouderen
  • het bevorderen van de eigen regie/zelfredzaamheid van de oudere en mantelzorger
  • het aanbieden van zorg (gezondheid, welzijn en wonen) en behandeling afgestemd op de individuele
  • behoeften van ouderen
  • het realiseren van een samenhangende zorg (ketenzorg) in en tussen de gezondheidszorg, welzijn, informele- / mantelzorg en lokale ondersteuning (op wijkniveau netwerken realiseren)
  • het gebruikmaken van beslissingondersteunde middelen (richtlijnen/protocollen, elektronische dossiers) en e-health, die zowel oudere, mantelzorger als betrokken professionals dienen

In het Nationaal Programma Ouderenzorg zijn verschillende onderwijsproducten ontwikkeld die gericht zijn op de ontwikkeling van competenties van diverse professionals (in opleiding en praktiserend) die nodig zijn om bovenstaande punten te kunnen realiseren. Het breed verspreiden van deze onderwijsproducten is van belang om de opgedane kennis en ervaring landelijk toegankelijk en toepasbaar te maken en daarmee een positieve impuls te geven aan het verbeteren van de ouderenzorg.

In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de Nationaal Programma Ouderenzorg projecten die onderwijsproducten2 hebben ontwikkeld.

 

1 In de rest van het stuk wordt de term verzorgende/verzorgenden gebruikt
2 Met onderwijsproducten worden producten bedoeld zoals (e‐learning) modules, opleidingen, trainingen, cursussen, die beschikbaar zijn via een document, website , etc. en die door anderen gebruikt kunnen worden tegen de voorwaarden van de organisatie die deze beschikbaar stelt.

Deelname

Via de acht regionale netwerken c.q. de netwerk coördinatoren zijn de projectleiders van de projecten die onderwijsproducten hebben ontwikkeld in het kader van het NPO benaderd om te participeren. Daarnaast zijn andere ouderenzorg projecten die door ZonMW gefinancierd zijn en die onderwijsproducten hebben opgeleverd gevraagd om te participeren. Het betreft: 14 NPO projecten die in samenwerking met het ZonMW programma 'Zorg voor Beter' zijn ontwikkeld; 10 projecten die in het vervolgprogramma NPO onderwijszorgvernieuwing ontwikkeld zijn; en drie projecten die ontwikkeld zijn onder de 'niet-netwerkgebonden' projecten.

Zij hebben een uitnodiging ontvangen voor deelname en de vragenlijst; bij non-respons volgde een herinnering. In totaal gaat het om 56 projecten.

Analyse

De projecten zijn gecategoriseerd naar algemene kenmerken: de doelgroep(en) waarop het onderwijsproduct zich richt, de domeinen waarin zij werkzaam zijn (zorg, welzijn, gemeente), en op welke competenties (CANMEDS3, zorgvrager gebonden-, organisatie gebonden en professional gebonden) de projecten zich richten. Daarna volgt een uitsplitsing naar de thema’s geïntegreerde zorg / verbeteren samenwerking, het realiseren van een meer cliëntgerichte houding (inclusief mantelzorg) van professionals, eigen regie/zelfredzaamheid, wijkgerichte ondersteuning, dementie / psychogeriatrische ziekte beelden en omgaan met gedragsproblemen, depressie, medicatieveiligheid en mondzorg. Per thema wordt de doelgroep waarop het onderwijsproduct zich richt, het domeinen waarin zij werkzaam zijn en op welke competenties (CANMEDS, zorgvrager gebonden-, organisatie gebonden en professional gebonden) het project zich richt aangegeven.

Het categoriseren van de projecten is gebeurd aan de hand van het zwaartepunt waarop het project zich richt. Daarmee gaat informatie over het betreffende project verloren. Categorisering in bijvoorbeeld de categorie depressie wil niet zeggen dat het alleen maar om vakinhoudelijke informatie gaat. Ook kunnen andere thema's aan de orde zijn zoals samenwerking. Indien de bovengenoemde competenties genoemd zijn, is dat bij het betreffende project genoemd. Verder is het raadzaam om voor nadere informatie de contactpersoon van het betreffende project te contacteren.

Tabel 1 geeft een overzicht weer van de projecten die relevante onderwijsproducten hebben ontwikkeld en waar men specifieke informatie kan krijgen over het onderwijsproduct, bijvoorbeeld: de exacte inhoud van de scholing of opleiding, werkwijze, aanwezigheid van (docent)handleidingen, de tijdsduur die de scholing of opleiding in beslag neemt, de kosten die verbonden zijn aan deelname of overname van het onderwijsproduct, de effecten van de scholing of opleiding, en dergelijke. De nummers die aan de projecten zijn toegekend in Tabel 1 corresponderen met de projectennummers in de Tabellen 2-5.

 

Tabel 1: Overzicht van de projecten.
  Projectnaam Informatie Contactpersoon
1* Integrated Systematic Care for Older People (ISCOPE) www.awo‐nzh.nl Mw. dr. J.W. Blom Tel: 071-5268444
2 Ouderenzorg Midden Utrecht – Om U www.nuzo‐utrecht.nl Mw. H. ten Dam Tel: 088-7568122
3 Samen Oud www.samenoud.nl Mw. dr. K. Wynia Tel: 050-3632005
4 Zorg‐ en Welzijnsstandaard (ZWS) www.netwerk100.nl Mw. M. Veugelers Tel: 024-3667266
5 (G)OUD: Gezond Oud www.zio.nl/.../algemene‐informatie Mw. M. van Hoof Tel: 043-3506928
6 Functiebehoud In Transitie (FIT) en Transmurale Zorgbrug (TZB) www.effectieveouderenzorg.nl Mw. M. van Rijn Tel: 020-5666351
7 Medische zorg Optimalisatie Verzorgingshuizen Implementatie Traject (MOVIT) www.awo‐nzh.nl Mw. C. de Waard Tel: 071-5268444
8 Perspectief van de oudere centraal: Interdisciplinair Opleidingsmodel Ouderenzorg www.wenkcebachinstituut.nl Dhr. mr. R. Hilberts Tel: 050-3613873
9 Effect van functioneel trainen op de zelfredzaamheid van kwetsbare 75‐plus ouderen www.awo‐nzh.nl Mw. dr. P. Siemonsma Tel: 088-86660905
10 Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK) bij kwetsbare ouderen www.seniorbeter.nl Mw. D. van Driel Tel: 06-52589269
11 Seniorenkracht en eigen regie www.hogeschoolrotterdam.nl/.../seniorenkracht--eigen-regie/ Mw. dr. E. Finnema Tel: 058-2512100
12 Grip & Glans www.gripenglans.nl Mw. D . Kuiper Tel: 050-3638410
13 Omgaan met gedragsverandering bij (zelfstandig wonende) psychogeriatrische cliënten http://www.zorgvoorbeter.nl/ouderenzorg Dhr. F. Wagemakers Tel: 078-6492124
14
Hulp bij dementie
Mw. L. Dickhoff‐Evers Tel: 06-12302969
15 Familievriendelijk werken
Mw. G. van de Hulst Tel: 06-18487564
16 Presentie in de Praktijk, de basis voor het initiële onderwijs.
Mw. drs. S.. Schuurmans Tel: 073-6249771
17 Project Praktijktraining Ketenzorg en Communicatie in de ouderenzorg
Mw. J. Olthof Tel: 074-8525350
18 Waardige Zorg
volgt
Dhr . C. Kapitein Tel : 06-37322344
19 ROC onderwijs in dementiezorg
Mw. dr. J. de Lange Tel: 010-7944371
20
Stem van de Oudere Migrant
Dhr. dr. B. Steunenberg Tel: 088-7555098
21
Even Buurten
Mw. dr.M. Goumans Tel: 010-7944562
22
Effectevaluatie Proeftuinen Woonservicegebieden
Dhr. dr. E. Jansen Tel: 024-3530368
23
E‐learning modules voor verzorgenden over depressie bij cliënten in de ouderenzorg
Mw. dr. D.L. Gerritsen Tel: 024-3619588
24 EPISODE: Perceptions of Elderly Patients Interviewed after Screening on Depressive Feelings
Mw. prof. dr. J. Gussekloo Tel: 071-5268444
25 Zorgleernetwerk Medicatieveiligheid niveau 3‐4‐5

www.profportaalzorg.nl

Mw. J. van Spaandonk Tel: 06-14803963
26 Met Open Mond. Onderwijs over mondverzorging voor kwetsbare ouderen http://www.zorgvoorbeter.nl/ouderenzorg
Mw. A. van den Blink Tel: 024-8904681
27 Lessen van patiënten – dementie www.pratenovergezondheid.nl Mw. dr. M.A. Alma Tel: 050-3637934
28 Project EasyCare www.roc-nijmegen.nl Mw. M. Kuiper Tel: 06-19493658
29 Onderwijsmodule Intercultureel Zorgcontact Nog niet gerealiseerd Dhr. B. Steunenberg Tel: 06-81195798
30 Inspiratie- en Kennisdagen Levensles www.iklevensles.com
www.vereniginghetzonnehuis.nl
Mw. D. Swart Tel: 071-5240960
1 Innovatieagenda Ouderenzorg Twente 2014 ‐ 2016 www.rocvantwente.nl Mw. C. Haarhuis Tel: 06-30056406
*De nummers die aan de projecten zijn toegekend in Tabel 1 corresponderen met de projectennummers in de Tabellen 2‐5.

3 De CANMEDS zijn ontwikkeld door het “Royal College of Physicians and Surgeons of Canada”. CANMEDS is een samentrekking van de woorden Canadian Medical Education Directives for Specialists. Er zijn zeven algemene competenties gedefinieerd. 

Resultaten

In totaal hebben 31 van de 56 projecten deelgenomen aan de inventarisatie; een respons van 55%. Reden van non‐respons waren: project is gestopt voor afronding, onduidelijk wie verantwoordelijk is na afsluiting van het project, geen tijd, of de reden is onbekend omdat er geen reactie is gekomen op de verzoeken tot deelname aan de inventarisatie.

Algemeen

Voor diverse doelgroepen in verschillende domeinen (gezondheidszorgechelons, welzijn en wonen) zijn onderwijsproducten ontwikkeld en uitgeprobeerd in de praktijk. In Tabel 2 wordt een overzicht gegeven op welke doelgroepen en de domeinen waarin zij werkzaam zijn de projecten zich richten. 

Tabel 2: Overzicht doelgroepen en domeinen waarop de projecten zich richten (n=31).

In Tabel 2 is te zien dat het grootste deel (n=26) van de projecten zich richt op onderwijsproducten voor medici, verpleegkundigen en/of verzorgenden1‐8,11‐17,19,21,23‐31. Acht projecten richten zich op onderwijsproducten voor professionals in de welzijnssector: ouderenadviseurs en maatschappelijke zorg3,4,12,20,21, 28‐30, twee projecten op professionals in het algemeen, respectievelijk professionals in de eerste – en tweede lijn10 , en professionals in de domeinen wonen, welzijn en zorg18, twee projecten richten zich op helpende niveau twee en anders opgeleiden die werkzaam zijn in de verzorg‐ / verpleeghuizen en de thuiszorg (initiële opleiding en werkend in de eerste en derde lijn)18,27, en één project richt zich op WMO‐ medewerkers van de gemeente20.

De meeste projecten (n=16) hebben onderwijsproducten ontwikkeld die te gebruiken zijn in bij‐ en nascholingen in de praktijk, met name voor professionals die in de eerste lijn werken1‐10,12,18,20‐22,24. Daarnaast zijn er relatief veel onderwijsproducten ontwikkeld voor alleen initiële opleidingen (n=8)13,16,17,27‐31, of die te gebruiken zijn in zowel initiële opleidingen als in bij‐ en nascholingen in de praktijk (n=7)11,14,15,19,23,25,26. In 21 projecten richten de onderwijsproducten zich op meerdere doelgroepen1,3,4,7,8,10,12‐14,17,18,20‐22,24‐30.

Zes projecten hebben onderwijsproducten ontwikkeld voor medici en verpleegkundigen in de eerste lijn1,3,4,7,8,24. Twee van deze projecten richten zich eveneens op de welzijnsector3,4, waarvan één van de projecten zich eveneens richt op medici en verpleegkundigen werkzaam in de tweede‐ en derde lijn4, en één van deze projecten zich richt op apothekers en verzorgenden in de derde lijn7.

Bovendien richten acht projecten zich op verpleegkundigen en verzorgenden, drie op zowel initiële opleiding als de eerste ‐, tweede – en derde lijn14,25,26, en vijf op de initiële opleiding van verpleegkundigen en verzorgenden13,17,28‐30 . Twee projecten richten zich op verpleegkundige en professionals in de welzijnsector12,21.

Daarnaast zijn er projecten die zich richten op professionals werkzaam in de eerste – en tweede lijn10, professionals die in de domeinen wonen, welzijn en zorg werken22, verzorgenden31 , helpende niveau twee18,27 en anders opgeleiden die werkzaam zijn in de verzorg‐ / verpleeghuizen en de thuiszorg18, of professionals in de welzijnszorg en WMO‐medewerkers van de gemeente20

Het merendeel van de projecten (n=21) omschrijft de competenties waarop zij zich in de onderwijsproducten richten in termen van de CANMEDS gebieden of op zorgvrager gebonden ‐, organisatie gebonden en professional gebonden competenties zoals die beschreven zijn in de beroepsprofielen van verpleegkundigen en verzorgenden van voor 20131‐9,11,15‐17,19,23‐25,27,29‐31. In Tabel 3 zijn de projecten die de competenties hebben omschreven aan de hand van de CANMEDS of zorgvrager gebonden ‐, organisatie gebonden en professional gebonden competentiegebieden geordend naar de doelgroepen. 

Tabel 3: Doelgroepen en competentiegebieden waarop de projecten zich richten (n=21).

Acht projecten hebben onderwijsproducten ontwikkeld die zich richten op alle competentiegebieden volgens CANMEDS of de zorgvrager gebonden, organisatie gebonden, professioneel gebonden competentiegebieden2,3,6,19,25,29‐31. Daarnaast richten zeven projecten zich op de volgende competentiegebieden: vakinhoudelijk handelen, communicatie, samenwerking1,4,5,7,17,23,24. Vijf projecten richten zich naast deze drie competenties ook op de competentie organisatie1,4,5 of kennis en wetenschap7,24. De zes projecten die niet onder bovenstaande categorieën vallen richten zich op één of meerdere van de genoemde competentiegebieden8,9,11,15,16,27.

De overige tien projecten beschrijven de competenties niet volgens de bovengenoemde competentiegebieden (CANMEDS of zorgvrager gebonden, organisatie gebonden, professioneel gebonden). In deze projecten betreft het competenties ten aanzien van: ouderen zelfmanagementvaardigheden aan te leren die hen helpen hun fysieke en sociale welbevinden te herpakken c.q. vast te houden12, het realiseren van een meer cliëntgerichte houding / belevingsgerichte zorg van professionals13,14,18, preventie sociaal isolement en vervreemding bij de kwetsbare oudere migrant20, signaleren problemen van ouderen, contacten leggen met ouderen, versterken eigen regie en sociaal netwerk21, kennis rondom dementie / psychogeriatrische ziektebeelden, omgaan met gedragsproblemen13,14, en zorgen voor goede dagelijkse mondverzorging bij kwetsbare ouderen volgens de landelijke richtlijn26. Daarnaast zijn er projecten waarin de competenties (nog) niet omschreven zijn10,22,28

Tabel 2

Tabel 2: Overzicht doelgroepen en domeinen waarop de projecten zich richten (n=31).

Domein

Doelgroep Medici*

Verpleegkundigen

Verzorgenden

Paramedici 1e lijn

Welzijn

Gemeente en mantelzorg/vrij willigers

Professionals

Initiële opleiding

 

13,14,17,25,26, 28,29,30,

11,13,14,15, 16,17,19,23, 25,26,27,28, 29,30,31

 

28,29,30 maatschappelijk zorg

 

27 helpende niveau 2

1e lijn

1,3,4,7,8, 24

1,2,3,4,5,6,7,8,12, 14,21,24,25,26,

14,15,19,23, 25,26

7 apothekers
9 fysiotherapie

3,4 ouderenadviseurs 12,20,21 maatschappelijk zorg

20 WMO

10 1e en 2e lijn

2e lijn

4

4,6,14,25,26,

14,15,23,25, 26

     

22 wonen, welzijn, zorg

3e lijn

3,4,7

7,14,25,26,

       

18 helpende niveau 2 en anders opgeleide medewerkers

*De nummers in de tabel corresponderen met de projectnummering in Tabel 1.

Tabel 3

Tabel 3: Doelgroepen en competentiegebieden waarop de projecten zich richten (n=21).
Doelgroep Competenties Medici* Verpleegkundigen Verzorgenden Paramedici 1e lijn Welzijn Overige
Vakinhoudelijk handelen 1,3,4,24 1,3,4,5,6,17,24, 29, 30 11,16,17,23, 29,30,31 7 apothekers
9 fysiotherapeuten
3,4 ouderenadviseurs  
Communicatie 1,3,4,7,8,24 1,3,4,5,6,7,8,17,24, 29,30 7,11,15,17,23,27, 29,30,31 7 apothekers 3,4 ouderenadviseurs 27 helpende
Samenwerking 1,3,4,7,8,24 1,3,4,5,6,7,8,17,24, 29,30 7,15,16,17,23,27, 29,30,31 7 apothekers
9 fysiotherapeuten
3,4 ouderenadviseurs 27 helpende
Organisatie 1,3,4,7,8 1,3,4,5,6,7,8, 29,30 7,15, 29,30,31 7 apothekers
9 fysiotherapeuten
3,4 ouderenadviseurs  
Maatschappelijk handelen 3 3,6, 29,30 16, 29,30,31   3,4 ouderenadviseurs  
Kennis en wetenschap 3,7,24 3,6,7,24, 29,30 7,15, 29,30,31 9 apothekers 3,4 ouderenadviseurs  
Professionaliteit 3 3,6, 29,30 29,30,31      
Zorgvrager ‐, organisatie, professioneel gebonden   2,25 19,25      

*De nummers in de tabel corresponderen met de projectnummering in Tabel 1.

Geïntegreerde zorg / verbeteren samenwerking

De achtprojecten die zich richten op geïntegreerde zorg dragen ertoe bij dat (kwetsbare) ouderen een integraal zorg‐ en ondersteuningsaanbod krijgen passend bij de behoefte van de oudere1‐6,28,31. Deze projecten hebben onderwijsproducten ontwikkeld die zich in meer of mindere mate richten op alle facetten van het primaire zorg‐/behandelproces: vroege signalering / screening, zorgbehoefte bepalen op het gebied van lichamelijk‐, psychisch‐ en sociaal functioneren, integrale diagnostiek, integraal zorgplan maken en uitvoeren, evaluatie en monitoren. Daarnaast is er binnen deze onderwijsproducten in meer of mindere mate aandacht voor het bevorderen van de eigen regie / zelfredzaamheid van de oudere, de organisatie van de zorg, sociale kaart, samenwerking/team vorming, verschuiving van taken en verantwoordelijkheden, zorgcoördinatie/case management, en gebruik van ICT applicaties ter ondersteuning van de uitvoering van het primaire proces (dossiers, screeningsinstrumenten, e‐learning). Bovendien zijn er twee projecten die onderwijsproducten hebben ontwikkeld, waarbij het zwaartepunt vooral ligt op het verbeteren van de samenwerking en het verschuiven van taken en verantwoordelijkheden tussen disciplines. In Tabel 4 wordt een overzicht gegeven op welke doelgroepen, de domeinen waarin zij werkzaam zijn en op welke competenties (CANMEDS, zorgvrager gebonden ‐, organisatie gebonden en professional gebonden) de bovengenoemde projecten zich richten. 

Tabel 4: Geïntegreerde zorg / verbeteren samenwerking projecten naar doelgroepen, domeinen en competenties (n=10).

Tabel 4 geeft aan dat alle acht geïntegreerde zorgprojecten zich richten op de elementen van het zorgproces: van screening tot en met de uitvoering, monitoren en evaluatie van zorg, samenwerking en coördinatie van de zorg, en het gebruik van ICT applicaties ter ondersteuning van het zorgproces1‐6,28,31. Vijf projecten hebben onderwijsproducten ontwikkeld die zich richten zich op alle competentiegebieden volgens de CANMEDS of de zorgvrager gebonden, organisatie gebonden, professioneel gebonden competentiegebieden2,3,6,28,31. Twee projecten richten zich op verpleegkundigen2,6, één daarvan op de eerste ‐ en tweede lijn6 en één op de eerste lijn2. Daarnaast richt één project zich op medici eerste ‐ en derde lijn en verpleegkundigen en ouderenadviseurs (welzijn) in de eerste lijn3.

De overige drie projecten hebben onderwijsproducten ontwikkeld die zich richten op de volgende competentie gebieden (CANMEDS): vakinhoudelijk handelen, communicatie, samenwerking en organisatie1,4,5. Twee projecten richten zich op medici en verpleegkundigen1,4, één project richt zich op de eerste lijn1, en één op de eerste ‐, tweede lijn, derde lijn (alleen medici) en ouderenadviseurs (welzijn) in de eerste lijn4. Daarnaast richt één project zich op verpleegkundigen in de eerste lijn5.

Bovendien zijn er twee projecten die onderwijsproducten hebben ontwikkeld, waarbij het zwaartepunt vooral ligt op het verbeteren van de samenwerking en het verschuiven van taken en verantwoordelijkheden tussen disciplines7,8. In Tabel 4 wordt weergegeven op welke doelgroepen, de domeinen waarin zij werkzaam zijn en op welke competenties (CANMEDS) deze twee projecten zich richten.

In vijf van de projecten betreffende geïntegreerde zorg / verbeteren samenwerking zijn onderwijsproducten ontwikkeld die zich richten op het scholen van meerdere professionals in een daarvoor ontwikkeld multidisciplinair scholingsprogramma1,3,4,7,8. Naast huisartsen en praktijkondersteuner kan het dan eveneens gaan om specialisten ouderengeneeskunde3,4,7, ouderenadviseurs3,4, apothekers en verzorgenden7. Verder richten twee projecten zich op de initiële MBO opleiding, één op Zorg en Welzijn (verpleegkunde, verzorgende –IG en maatschappelijke zorg)28, en één op de verzorgende31

Tabel 4

Tabel 4: Geïntegreerde zorg / verbeteren samenwerking projecten naar doelgroepen, domeinen en competenties (n=10).
  Doelgroep Medici* Verpleegkundigen Verzorgenden Paramedici 1e Lijn Welzijn Initiële
opleiding
MBO
  Domein 1e Lijn 2e Lijn 3e
Lijn
1e Lijn 2e Lijn 3e
Lijn
3e Lijn Apothekers    
Thema Competenties                    
Screening Vakinhoudelijk handelen 1,3,4 4 3,4 1,3,4,5,6 4,6       3,4 28**,31***
Zorgbehoefte bepalen/ integrale diagnostiek Communicatie 1,3,4 4 3,4 1,3,4,5,6 4,6       3,4 28,31
Integraal zorgplan Samenwerking 1,3,4 4 3,4 1,3,4,5,6 4,6       3,4 28,31
Monitoren/ evalueren Organisatie 1,3,4 4 3,4 1,3,4,5,6 4,6       3,4 28,31
Samenwerking/sociale kaart Maatschappelijk handelen 3   3 3,6 6       3 28,31
Coördinatie van zorg Kennis en wetenschap 3   3 3,6 6       3 28,31
ICT applicatie (screening, dossier, e‐learning, etc.) Professionaliteit 3   3 3,6 6       3 28,31
  Zorgvrager ‐, organisatie, professioneel gebonden       2            
Verbeteren van de samenwerking en Communicatie 7,8   7 7,8   7 7 7    
verschuiven van taken / Samenwerking 7,8   7 7,8   7 7 7    
verantwoordelijkheden tussen de disciplines Organisatie 7,8   7 7,8   7 7 7    
  Kennis en wetenschap 7   7 7   7 7 7    

*De nummers in de tabel corresponderen met de projectnummering in Tabel 1.
**Betreft opleidingen: verpleegkunde, verzorgende en maatschappelijke zorg.
***Betreft een verkorte opleiding verzorgende.

Overige thema’s

De overige projecten hebben onderwijsproducten ontwikkeld die zich richten op thema’s die van belang zijn om tot een samenhangend zorgaanbod te komen in de ouderenzorg dat beter afgestemd is op de individuele behoeften van ouderen zoals: het realiseren van een meer cliëntgerichte houding van professionals / belevingsgerichte zorg, onder andere bij migranten, het bevorderen van de eigen regie/zelfredzaamheid van de oudere en mantelzorger, wijkgerichte ondersteuning, onder andere bij migranten, en de Inspiratie‐ en Kennisdagen Levensles. De IK levensles richt zich op het verbeteren van de beeldvorming over ouderen, verbeteren van het onderwijs over ouderen, en ideeën van jongeren over het verbeteren van de zorg voor ouderen. Daarnaast betreft het thema’s die zich richten op het vroegtijdig signaleren, betere diagnostiek en verlenen van goede zorg en behandeling van problemen bij ouderen dementie / psychogeriatrische problemen, depressie, medicatieveiligheid, en mondzorg.

In Tabel 5 zijn de onderwijsproducten die zich richten op bovengenoemde specifieke thema’s geordend naar doelgroep, de domeinen waarin zij werkzaam zijn en de competenties die in de onderwijsproducten aan de orde komen. Indien de competenties niet bekend zijn wordt globaal omschreven waarop het project zich richt. 

Tabel 5: Overige thema’s naar doelgroepen, domeinen en competenties (n=21).

In Tabel 5 is te zien dat het grootste deel (n=16) van de projecten, die zich richten op specifieke thema’s die van belang zijn om tot een samenhangend zorgaanbod te komen in de ouderenzorg dat beter afgestemd is op de individuele behoeften van ouderen, zich richten op onderwijsproducten voor verpleegkundigen en/of verzorgenden (initiële opleiding en/ of werkzaam in de eerste ‐, tweede ‐ en derde lijn)11‐17,19,21,23‐27,29,30.

Vijf projecten richten zich op verschillende doelgroepen: professionals werkzaam in de eerste – en tweede lijn10, professionals die in de domeinen wonen, welzijn en zorg werken22, fysiotherapeuten in de eerste lijn9, helpende niveau twee en anders opgeleiden die werkzaam zijn in de verzorg‐ / verpleeghuizen en de thuiszorg18, of op de welzijnsector en gemeenteambtenaren20.

De meeste projecten (n=11) richten zich op het realiseren van een meer cliëntgerichte houding (inclusief mantelzorg) van professionals13‐19,22,27,29,30. Bij één project zijn migranten de doelgroep29. Drie projecten richten zich op verpleegkundigen en verzorgenden13,14,17, waarvan twee projecten zich richten op de initiële opleiding13,17 en één project op zowel de initiële opleiding als verpleegkundigen en verzorgenden werkzaam in de eerste ‐, tweede ‐ en derde lijn14. Drie projecten richten zich op alleen verzorgenden15,16,19, waarvan één project zich richt op de initiële opleiding van verzorgenden die werkzaam zijn in de eerste ‐, tweede – en derde lijn15 of eerste en derde lijn19, en één project zich richt op alleen de initiële opleiding van verzorgenden16. Drie projecten richten zich alleen op de initiële opleidingen27,29,30, waarvan twee projecten op verpleegkundigen, verzorgenden en welzijn29,30 en één project op verzorgenden en helpenden27. Daarnaast zijn er nog projecten die zich richten op professionals werkzaam in de eerste – en tweede lijn10, professionals die in de domeinen wonen, welzijn en zorg werken22, of helpende niveau 2 en anders opgeleiden die werkzaam zijn in de verzorg‐ / verpleeghuizen en de thuiszorg18.

Vier projecten richten zich specifiek op het bevorderen van de eigen regie/zelfredzaamheid van de oudere en mantelzorger9‐12. Één project richt zich op fysiotherapeuten in de eerste lijn9, één op professionals werkzaam in de eerste – en tweede lijn10, één project richt zich op verzorgenden (initiële opleiding en werkzaam in de derde lijn)11, en één project richt zich op verpleegkundigen en professionals werkzaam in de welzijnszorg12.

Ten aanzien van de specifieke thema’s wijkgerichte ondersteuning onder andere bij migranten, het vroegtijdig signaleren, betere diagnostiek en verlenen van goede zorg en behandeling van problemen bij ouderen dementie / psychogeriatrische problemen, zijn per thema drie projecten die onderwijsproducten hebben ontwikkeld:

wijkgerichte ondersteuning onder andere bij migranten: één project richt zich op professionals in de welzijnsector en gemeenteambtenaren20, één op verpleegkundigen in de eerste lijn en professionals in de welzijnssector21, en één op professionals die in de domeinen wonen, welzijn en zorg werken22

vroegtijdig signaleren, betere diagnostiek en verlenen van goede zorg en behandeling van problemen bij ouderen dementie / psychogeriatrische problemen: één project richt zich op de initiële opleiding voor verpleegkundigen en verzorgden13, één op verzorgenden (initiële opleiding en werkend in de eerste – en derde lijn)19, en één op zowel de initiële opleiding voor verpleegkundigen en verzorgden als op verpleegkundigen en verzorgden die werken in de eerste ‐, tweede – en derde lijn14.

Twee projecten hebben onderwijsproducten ontwikkeld ten aanzien van signaleren, behandelen, omgaan met depressie. Één project richt zich op verzorgenden (initiële opleiding en werkend in eerste ‐, tweede – en derde lijn)23 en één project richt zich op medici en verpleegkundigen in de eerste lijn24.

Tot slot is er ten aanzien van de specifieke thema’s medicatieveiligheid25 en mondzorg26 één project dat een onderwijsproduct heeft ontwikkeld op het betreffende thema voor verpleegkundigen en verzorgden (initiële opleiding en werkzaam in de eerste ‐, tweede ‐ en derde lijn).

Elf projecten binnen de specifieke thema’s hebben onderwijsproducten ontwikkeld die zich richten zich op een combinatie van vakinhoudelijk handelen, communicatie, samenwerking en organisatie (CANMEDS) of zorgvrager gebonden, organisatie gebonden, professioneel gebonden competenties9,11,15‐17,19,23‐25,27,29,30. Vier projecten richten zich eveneens op de CANMEDS competentie kennis en wetenschap15,24,29,30, en twee projecten eveneens op de CANMEDS competenties maatschappelijk handelen en professionaliteit29,30.

De overige negen projecten beschrijven de competenties niet volgens de bovengenoemde competentiegebieden (CANMEDS of zorgvrager gebonden, organisatie gebonden, professioneel gebonden). In deze projecten betreft het competenties ten aanzien van: ouderen zelfmanagementvaardigheden aan te leren die hen helpen hun fysieke en sociale welbevinden te herpakken c.q. vast te houden12, het realiseren van een meer cliëntgerichte houding / belevingsgerichte zorg van professionals13,14,18, preventie sociaal isolement en vervreemding bij de kwetsbare oudere migrant20, signaleren problemen van ouderen, contacten leggen met ouderen, versterken eigen regie en sociaal netwerk21, kennis rondom dementie / psychogeriatrische ziektebeelden, omgaan met gedragsproblemen13,14, en zorgen voor goede dagelijkse mondverzorging bij kwetsbare ouderen volgens de landelijke richtlijn26. Daarnaast zijn er projecten waarin de competenties (nog) niet omschreven zijn10,22

Tabel 5

Tabel 5: Overige thema’s naar doelgroepen, domeinen en competenties (n=21).
Thema Competenties Doelgroep Medici* Domein 1e Lijn   Verpleegkundigen   Verzorgenden Paramedici 1e lijn fysiotherapie Welzijn Gemeente Professionals
    Initiële opleiding 1e Lijn 2e lijn 3e lijn   Initiële opleiding 1e Lijn 2e lijn 3e lijn      
Het realiseren van een meer cliëntgerichte houding (inclusief mantelzorg) van professionals Belevingsgerichte zorg Vakinhoudelijk     17,29         16,17,29 15 15 15       27 initiële opleiding helpende
Communicatie     17,29         15,16,17, 27,29 15 15 15       27 initiële opleiding helpende
Samenwerking     17,29         15,16,17, 27,29 15 15 15        
Organisatie     29         15,29 15 15 15        
Kennis en wetenschap     29         15,29              
Zorgvrager ‐, organisatie, professioneel gebonden     29         29              
Cliëntgerichte houding/ belevingsgerichte zorg     29         29              
Niet omschreven               19 19   19        
Eigen regie/ zelfredzaamheid Vakinhoudelijk               11     11 9      
Communicatie                       9      
Samenwerking                       9      
Organisatie                       9      
Ouderen zelfmanagement vaardigheden aan te leren       12                 12    
Niet omschreven                             10 1e en 2e lijn
Wijkgerichte ondersteuning Preventie sociaal isolement en vervreemding bij de kwetsbare oudere migrant                         20    
Signaleren problemen ouderen, contacten leggen, versterken eigen regie / sociaal netwerk       21                 21    
Niet omschreven                             22 wonen, welzijn, zorg
IK‐Levensles Verbeteren: beeldvorming over ouderen, onderwijs over ouderen, en ideeën van jongeren over verbeteren zorg voor ouderen. Het betreft alle CANMEDS gebieden.     30         30         30 initiële opleiding    
Dementie / psychogeriatrische ziekte beelden Zorgvrager ‐, organisatie, professioneel gebonden               19 19   19        
Kennis rondom dementie / psychogeriatrische ziektebeelden, omgaan met gedragsproblemen     13,14 14 14 14   13,14 14 14 14        
Depressie Vakinhoudelijk 24     24       23 23 23 23        
Communicatie 24     24       23 23 23 23        
Samenwerking 24     24       23 23 23 23        
Kennis en wetenschap 24     24                      
Medicatie Veiligheid Zorgvrager ‐, organisatie, professioneel gebonden     25 25 25 25   25 25 25 25        
Mondzorg Zorgen voor goede dagelijkse mondverzorging bij kwetsbare ouderen     26 26 26 26   26 26 26 26        
*De nummers in de tabel corresponderen met de projectnummering in Tabel 1.

Weging van de resultaten/conclusie

De inventarisatie van projecten die onderwijsproducten hebben ontwikkeld in het kader van het Nationaal Programma Ouderenzorg laat zien dat een belangrijke impuls is geven aan het verbeteren van de bekwaamheden van professionals, en in het verlengde daarvan het verbeteren van de zorg (wonen, welzijn en gezondheidszorg) voor ouderen. Immers, goede zorg voor ouderen hangt samen met bekwame professionals.

De onderwijsproducten sluiten aan bij de kernwaarden die ouderen geformuleerd hebben. De onderwijsproducten richten zich vooral op: geïntegreerde zorg / verbeteren samenwerking; aanleren van een cliëntgerichte houding / belevingsgerichte zorg; versterken eigen regie / zelfmanagementvermogen van de oudere. Echter, voor de domeinen wonen, welzijn en bepaalde specifieke problemen waar ouderen mee te maken kunnen krijgen zoals: depressie, mondzorg, medicatie(veiligheid), zijn relatief weinig onderwijsproducten ontwikkeld.

Er zijn relatief veel onderwijsproducten ontwikkeld voor professionals in de gezondheidszorg, vooral die werkzaam zijn in de eerste lijn. Voor verpleegkundigen en verzorgenden en in mindere mate medici is een breed palet aan onderwijsproducten ontwikkeld. Onderwijsproducten die zich richten op paramedici, professionals die in de in de welzijnssector werken, of professionals die in het domein van wonen ‐ wonen, woningaanpassingen en hulpmiddelen- actief zijn, zijn schaars. Verder blijkt dat geen van de deelnemende projecten aan deze inventarisatie onderwijsproducten heeft ontwikkeld voor de oudere zelf.

De onderwijsproducten richten zich vooral op bij‐ en nascholingen in de praktijk en in mindere mate op de initiële opleiding van professionals, waarbij aangetekend moeten worden dat de focus van het vervolgprogramma NPO onderwijszorgvernieuwing ligt op het overbruggen van de kloof tussen nieuwe kennis, MBO onderwijs en praktijk, wat een positief invloed heeft gehad op het aantal projecten dat zich richt op het MBO onderwijs.

Daarnaast zijn er onderwijsproducten die zich richten op zowel de initiële opleidingen van professionals als professionals die in de praktijk werkzaam zijn (bij‐ en nascholingen).

De meeste projecten omschrijven de competenties waarop het onderwijsproduct zich richt in termen van de CANMEDS of zorgvrager gebonden ‐, organisatie gebonden en professional gebonden competentiegebieden. De meest voorkomende competenties die in de onderwijsproducten aan bod komen zijn: vakinhoudelijk handelen, communicatie en samenwerking. Een klein deel van de deelnemende projecten heeft een onderwijsproduct ontwikkeld dat gericht is op multidisciplinaire / interdisciplinaire scholing.

In verband met de non-respons (45%) kunnen de resultaten van deze inventarisatie vertekend zijn. Echter, aan de hand van de informatie die bekend is bij ZonMW over de non‐response projecten die onderwijsproducten ontwikkeld hebben, blijkt dat voor een groot deel de projecten die niet gereageerd hebben niet afwijken van de deelnemende projecten aan deze inventarisatie. Thema's die in deze inventarisatie niet aan de orde komen, maar waarvoor wel onderwijsproducten zijn ontwikkeld in het kader van het Nationaal Programma Ouderenzorg, zijn: domotica, de oudere zelf / ouderenparticipatie, de oudere met een verstandelijke beperking, kleinschalig wonen in de wijk, morele problemen bij zorgbeslissing van ouderen en mantelzorger, of op specifieke gezondheidsproblemen zoals: hartfalen, gewrichtsklachten , heupoperaties, delirium. Echter, ook hier geldt dat het om één project gaat per thema en dat wat betreft de doelgroepen waarop de onderwijsproducten zich richten deze niet wezenlijk afwijken van de projecten die meegedaan hebben aan deze inventarisatie.

Op basis van de conclusie wordt het volgende geadviseerd:

  • Ontwikkelen van onderwijsproducten voor de oudere zelf.
  • Ontwikkelen van onderwijsproducten voor professionals die in de welzijnsector of in het domein van wonen: wonen, woningaanpassingen en hulpmiddelen, werken.
  • Ontwikkelen van onderwijsproducten voor doelgroepen in de gezondheidszorg die thans niet bediend worden of waarvoor nog weinig ontwikkeld is, bijvoorbeeld paramedici.
  • Ontwikkelen van onderwijsproducten gericht op multidisciplinaire / interdisciplinaire scholing. Het betreft dan niet alleen onderwijsproducten die zich richten op één domein bijvoorbeeld gezondheidszorg, maar ook domein overstijgend (wonen, welzijn, zorg).
  • Meer aandacht voor specifieke problemen waar ouderen mee te maken krijgen.
  • Meer aandacht voor migranten.
  • Meer aandacht voor de afstemming tussen initiële opleidingen van professionals en zij die in de praktijk werken en bij‐ en nascholingen volgen (doorlopende leerlijnen).
  • Meer aandacht voor nieuwe ontwikkelingen die ervoor zorgen dat taken en verantwoordelijkheden verschuiven in de zorg voor ouderen. Het kan dan gaan om taken en verantwoordelijkheden die overgeheveld worden van het ene domein naar het andere domein, of taken en verantwoordelijkheden die verschuiven van de ene naar de andere professional. 
NFU Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra / Oudlaan 4, 3515 GA / Postbus 9696, 3506 GR Utrecht / T 030 273 98 80 / nfu@nfu.nl / Disclaimer © 2019